James Robertson- Sultan Ahmet Meydanı 1853

Bir Fotoğrafçı ve Hâkkak olarak James Robertson

29 Mart 2016 | Gülderen Bölük | foto bellek

1813 yılında Londra’da dünyaya gelen İskoç asıllı James Robertson, 40 yıl Osmanlı Darphanesinde görev yapmış, aynı zamanda da çekmiş olduğu İstanbul manzaraları ve Kırım Savaşı fotoğraflarıyla, kendisine fotoğraf tarihimizde önemli bir yer edinmiştir.

Osmanlı Darphanesi’nin yenilenmesi çerçevesinde, baş hakkâk ve modelci olarak 1841 yılında İstanbul’a gelen Robertson, zamanının en büyük gravür ustası olan William Wyon tarafından, İngiltere Kraliyet Darphanesi’nde yetiştirilmiştir. Osmanlı’dan 40 İngiliz sterlini maaş alarak memurluğa başlayan sanatçı tarafından hazırlanan model ve kalıplara dayanılarak üretilen ilk yeni altın paralar, 17 Ocak 1843 tarihinde basılır. Bu konudaki çalışmaları Sultan Abdülmecid tarafından taltif edilecek ve kendisine bir İftihar Nişanı verilecektir.

İstanbul’da günlük yaşam ve şehir manzaralarıyla ilgili suluboya resimler de yapan Robertson’un fotoğrafçılığa nasıl başladığı ve teknik bilgiyi nereden öğrendiği henüz bilinmemekle birlikte, Bahattin Öztuncay’ın değerli araştırmalarına dayanarak, sanatçının fotoğraflarına dair pek çok bilgiye ulaşabilmekteyiz.

Robertson’ın İstanbul’daki fotoğraf çalışmalarına ait bilinen en eski referans, 4 Temmuz 1853 tarihlidir. VII. Carlisle Kontu George William Frederick Howard, Diary in Turkish and Greek Waters adlı eserinde, bu tarihte İstanbul’daki bazı mimari ve tarihi eserlerin fotoğrafını Robertson’dan satın aldığını anlatır. 1853 -1855 yılları arasında Illustrated London News’ta yayımlanan Kırım Savaşı ve İstanbul konulu birçok gravürün altyazısında James Robertson’un Fotoğraflarından ibaresi bulunmaktadır.

İlk İstanbul Fotoğrafları albümü, 1953 yılı Ekim ayında Londra’lı yayıncı Joseph Cundall tarafından piyasaya sürülmüştür. “Photographic Views of Constantinople” adlı albümün büyük ilgi topladığın bu gazeteden ve The Athenaeum dergisinden anlaşılmaktadır.

İngiltere Kraliyet Hazine Dairesi’nin harcama kayıtlarına göre, kraliyet ailesi koleksiyonlarına alınan ilk fotoğraflar, Prens Albert’in, Cundall’ın firmasından satın aldığı Robertson’a ait İstanbul fotoğraflarıdır.

Hangi yılda açıldığı tam olarak bilinememekle birlikte, Beyoğlu’nda Postacılar Sokağı köşesinde 293 numaralı adreste bir stüdyo açan Robertson, burayı 1867 Eylül ayına kadar işletir. İlk zamanlar nadir olarak portre çekilen bu stüdyoda, mimari eser ve manzara fotoğraflarının satışı yapılır.

James Robertson, 1855 yılında Beyoğlu Saint Helens Kilisesi’nde, Peralı Leonilda Maria Matilda Beato ile evlenir. Çiftin üç kız çocukları olur. Robertson’ın İstanbul’da ilk defa 1853–1855 yılları arasında kendi başına, 1856–1857 yılları arasında kayınbiraderi Felice Beato ile birlikte çalıştığı bilinmektedir. 1860’lı yıllarda ise Beyoğlu 293 numaralı yerdeki stüdyo genel olarak, fotoğraflar baskısının ve satışının yapıldığı bir yer olarak işletilmiştir.

Illustrated London News’ta yayımlanan, Robertson’ın çekmiş olduğu, bir arzuhalci, bir Türk kadını ve yanlarında çubukla tütün içen bir müşteri ve nargilenin yer aldığı örnekte olduğu gibi, tipik oryantalist fotoğrafları da vardır.

Sanatçıya ait İstanbul fotoğrafları ilk olarak 1855 yılında Londra’da sergilenmiştir. Gene İstanbul fotoğraflarıyla yer aldığı ikinci sergi, aynı yıl katılacağı Uluslararası Paris sergisidir. Bu serginin ardından Robertson 1. sınıf bir madalya ile ödüllendirilecektir. Fotoğraf eleştirmeni Ernest Lacan, Esquisses Photographiques adlı kitabında onun fotoğraflarından övgüyle söz eder. Kıyafetler ve meslekler konusunda da çekim yaptığı ancak satışa sunmadığı, yakın dostlarına hediye ettiği fotoğraflarına az rastlanır. İstanbul’da çekilmiş en eski döner kebapçısı, simitçi, salepçi, hamal, börekçi, kayıkçı, çalgıcı, derviş ve berber görüntüleri Robertson’a aittir. Satıcı ve kıyafet betimlemeleri fotoğraflarını zaman zaman renklendirmiştir.

Bilinen en eski 360 derecelik panoramik İstanbul fotoğraflarını çeken kişi olarak da Robertson tarihe geçmiştir. 1854 yılında Beyazıt Serasker Kulesi’nden çektiği ve 12 ayrı fotoğraftan meydana gelmiş bu panoramalarla ilgili Illustrated London Newsta “büyük bir özenle çekilmiş bu görüntüler, fotoğrafın en güzel örnekleri arasındadır” diye yazar.

James Robertson ve Roger Fenton’un Kırım Savaşı fotoğrafları en eski ve en kapsamlı savaş fotoğraflarıdır. Prens Albert’in önerisiyle savaşı görüntüleyen Roger Fenton,  yanına 5 fotoğraf makinesi, 700 cam negatif alarak Balaklava’ya gelir. Burada kolera ya yakalanana kadar çekim yapar. Robertson’un avantajı ise savaşı başından sonuna kadar aralıklarla gidip gelerek neredeyse tamamını görüntülemiş olmasıdır. Hem Fenton’un hem de Robertson’un fotoğraflarındaki ortak nokta, son derece durağan olması, hiç birinde ölü ya da yaralı askerlere yer verilmemesidir. Robertson’un çekmiş olduğu, ele geçirilen Rus savunma mevziilerinin fotoğrafları değişik yayınlarda taş baskı ve gravürlere temel olarak kullanılırlar.

Robertson Kırım Savaşı’nda çekmiş olduğu fotoğraflarını 1855 yılı Aralık aylarında Londra’da sergiler. Killburn Stüdyosu’nda sergilenen 58 fotoğrafın içinde Sivastopol panoraması, şehrin yıkık sokakları, terk edilmiş mevzilerin ve siperlerin fotoğrafları vardır. Kırım fotoğrafları büyük yankı uyandırır.

Savaş sona erdikten sonra, Felice Beato ve kardeşi Antonio Beato ile birlikte, Kudüs ve çevresindeki mimari ve arkeolojik eserlerin yakın plan çekimlerini yaparlar. Robertson bu tip fotoğraflarda eserin büyüklüğünü anlatabilmek için sık sık insan figürü kullanır. Burada çekmiş oldukları fotoğraflar daha sonra albümler halinde yayımlanacaktır.

Robertson ve Felice Beato, 1857 yıllında Kahire çevresinde de başarılı çekimler yaparlar. Onlar dönemin diğer fotoğrafçıları gibi sadece Antik Mısır Dönemi’nden kalma eserleri değil, İslam mimari eserleri konusunda da çalışmalar ortaya koymuşlardır.

İkili ilk defa 1858 yılı Ocak ayında, Londra’da Architectural Photographic Association tarafından düzenlenen sergiye 51 fotoğrafla katılırlar. Aynı derneğin 1858 Aralık ayında düzenleyeceği ikinci sergiye, 31 Kahire fotoğrafı, 1860 Ocak ayında açılan üçüncü sergiye ise, İstanbul ve Kudüs fotoğraflarıyla katılırlar.

Robertson’ın aktif olarak fotoğraf çekimlerine yaklaşık 1858 yılına kadar devam ettiği daha sonra sadece elindeki negatiflerden baskılar yaptığı anlaşılmaktadır. Daha önceden ikisinin yolları ayrılmış olmakla birlikte, Robertson, stüdyosunu kapatmadan hemen önce dahi fotoğrafların arkasında, Robertson ve Beato ismini birlikte kullanır. Aynı şekilde, biri Japonya’da diğeri de Mısır’da fotoğrafçılık yapmalarına rağmen Beato kardeşler de, kendi fotoğraflarında bu ibareyi kullanacaktır.

The Levant Herald gazetesine 5 Eylül 12 Ekim 1867 tarihleri arasında verilen satış ilanından da anlaşılacağı üzere, Robertson yalnız başına kalması sebebiyle ve artan rekabet yüzünden stüdyoyu satışa sunar. Ancak elimizde stüdyoyu kimin aldığına ve negatiflerin akıbetine dair bilgi yoktur. Fotoğrafçılık kariyerini kesin olarak 1867 yılında bitiren ve darphanedeki görevine devam eder Robertson,  görevinde 40 yılını doldurduğu 1881 yılında onuruna verilen bir veda töreniyle emekliye ayrılır. Bunun ardından, eşinin üzerine kayıtlı bulunan Büyükada’daki bir araziyi ipotek göstererek Osmanlı Bankası’ndan, altı ay sonra ödemek kaydıyla, 200 Osmanlı lirası kredi alır. Kredinin onaylandığı hafta, 9 Kasım 1881 tarihinde Robertson eşi ve üç kızıyla birlikte, bir daha İstanbul’a dönmemek üzere Tokyo’ya 30 km mesafedeki Yokohama’da bulunan ve fotoğrafçılık yapan kayınbiraderi Felice Beato’nun yanına gideceklerdir. Felice Beato yıllar önce buraya yerleşerek büyük karlar elde etmiştir. Ancak tüm varlığını bir anda kaybederek, 1884 yılında kız kardeşini de orada bırakarak ülkeyi terk eder. Geride kalan aile fertleri de ondan kalan bu zararı ödemek zorunda kalırlar. James Robertson Japonya’da yaşadığı zor yılların ardından 1888 yılında hayata gözlerini yumar.

Görsel:

James Robertson- Sultan Ahmet Meydanı 1853   (Dersaadet’in Fotoğrafçıları adlı Albümden)

Kaynaklar:

Bahattin Öztuncay, Dersaadet’in Fotoğrafçıları, İstanbul, Aygaz, Aralık 2006

Julie Lawson, İstanbullu James Robertson, James Robertson İstanbul Fotoğrafçısı adlı sergi katalogu

Alberto Modiano, Fotoğraf Tarihine Giriş, İstanbul, 2007

Gülderen Bölük, istanbul’un 100 Fotoğrafçısı, Kültür AŞ.

The following two tabs change content below.

Gülderen Bölük

1987 yılında İstanbul Bulvar Tiyatrosu'nda çocuk oyunları ekibinde tiyatro çalışmalarına başladı. 1995 yılına kadar bu tiyatroda birçok eserde ve çocuk oyununda rol aldı. 1998 yılında Bahçelievler Belediye Tiyatrosunda biz sezon sahne aldı. 2002 senesinde, İstanbul Büyükşehir Belediyesi, Gösteri Sanatları Merkezi, Tiyatro Yazarlığı ve Yönetmenliği’nden mezun oldu. Aynı yıl Mimar Sinan Üniversitesi, Fotoğraf Ana Sanat Dalı’nı bitirdi.2002 yılında İğne Deliği Sanat Atölyesi’ni kurdu ve atölyede verdiği fotoğraf derslerinin yanı sıra birçok etkinlik düzenledi. Bu etkinliklerde birçok sanatçıya ev sahipliği yaptı. Aynı zamanda dia gösterileri ve sergilerde yer aldı, konferanslar verdi. Uzun yıllardır Osmanlı Dönemi ve Cumhuriyetin ilk yıllarına ait fotoğraf koleksiyonu yapan Bölük, bu konudaki araştırmalarını makaleler şeklinde kaleme aldı. Yazıları Newsweek, Aktüel, Collection, Popüler Tarih, Toplumsal Tarih, On Air, Jet Life, Fotoğraf Dergisi gibi birçok dergide yayımlandı. 2003 yılında Collection Kulübü'ne üye olan Bölük, kulüp üyeleriyle beraber; pek çok koleksiyon sergisinde yer aldı 2006 yılında Devlet Fotoğraf Yarışmasında “Başarı” ödülü aldı. Birçok eseri sergilenmeye değer bulundu.2009 yılında Kültür A.Ş. tarafından "İstanbul'un 100 Fotoğrafçısı" adlı kitabı yayımlandı. Fotoğraf Tarihi alanında birçok konferans verdi. 2010 yılında Marmara Üniversitesi, Fotoğraf Bölümü’nde yüksek lisansını tamamladı. Üç yıla yakın bir süredir Fotoğraf Dergisi'nde Foto Bellek adlı köşesinde fotoğrafa dair Osmanlı Dönemi'nden kalan belgelerin çevirisini yapmaktadır. 2014 Yılında ikinci kitabı Fotoğrafın Serüveni, Kapı Yayınları tarafından yayımlandı. 1993 yılından bu yana anaokullarında yaratıcı drama ve tiyatro eğitimi vermektedir.

Bu yazıyı beğendiniz mi? Lütfen Paylaşın!

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir