Servet ve Onur Çiçeği Şakayık

09 Ağustos 2016 | kolektomani | botanik

İmparatorun kabul salonunun önüne binbir yapraklı şakayık ağaçları dikilmişti… Kendisi iç geçirip şöyle derdi: “Ölümlüler arasında böyle bir çiçek görülmemiştir şüphesiz.”

9. yüzyıl, bir Çinli yazar

Bazı Yunan mitlerinde, Paeon (ya da Paean) adında bir hekim tanrılara hizmet eder. Hades ve Ares’in yaralarını iyileştiren Paeon, ödül olarak ölümünden sonra şakayık çiçeğine dönüştürülür. Bu öykü, Yunanistan’da ve Yunan adalarında yamaçları süsleyen beş yerel otsu şakayık türünden biri ya da birkaçıyla ilgili olabilir. Girit, Knossos’ta bulunan bir tablette listelenen tanrısal varlıklardan biri Paiawon olduğuna göre, öyküde sözü edilen şakayık belki de beyaz, yalınkat yapraklı Giritli P. clusii’dir. Bu bitkinin kökleri yüksek miktarda uçucu antimikrobiyal paenol içerir. Parnassus Dağı’nda yetişen vişne çürüğü rengindeki P. parnassica (aspirini andiron) metil salisilat içerir, harici kullanımı ağrıya ve burkulmayara iyi gelir.

İS 1. yüzyılda tıbbi şakayıkların uygulama alanlarını açıklayan Dioskorides, dişi ve erkek olmak üzere iki türden özellikle söz ediyordu. Kastettiği üreme yöntemi değildi, zaten o dönemde bitkilerin çoğalma stratejileri bilinmiyordu, kaldı ki şakayık erdişidir. Dioskorides, onları dayanıklılık kriterine göre dişi ve erkek diye ayırıyordu. P. mascula (Balkan şakayığı) erkek, P. officinalis dişiydi. “Dişi” şakayık şifalı bitki pazarına egemen oldu ve güçlü bir bahçe bitkisi olduğundan sevildi ve yaygınlaştı. Ortaçağ Avrupasında şakayık olmadan “soylu bahçeler” tamamlanmıyordu. Ezilen tohumları baharat olarak kullanılır, pişirilen kökleri yağlı ete yakışan keskin tadıyla domuz etinden yemeklere garnitür yapılırdı.

Otsu yapıdaki şakayıklar İspanya’dan Japonya’ya, Kuzey Kutup Dairesi’ndeki Kola Yarımadası’ndan Fas’a çok geniş bir alanda yetişir (Amerika’nın kuzeybatısı ve Meksika’ya özgü iki otsu tür daha vardır). Çin, sekiz ağaç şakayığı türünün yuvasıdır. Etkileyici Mudan ya da Moutan, (çoğunlukla P. suffruticosa) şakayıkları, daha uzun boylu çalımsı bitkilerdir. Adlarını mitolojik çiçekler İmparatoru Mudang’dan aldıkları söylenir. Tang Hanedanı (618-907) döneminde sarayda gerçek bir şakayık ağacı çılgınlığı yaşanmış, şairler ve sanatçıların esin kaynağı olan bitkiler kimi zaman üç kilo altın karşılığında el değiştirmiş, bahçıvanlar çapı 30 santimi bulan çiçekler yetiştirmişti. Yine Çin’e özgü olan otsu P. lactiflora, şifalı ilaç olarak kullanılmak üzere büyük ölçekli yetiştiriliyordu.

Budist rahipler 8. yüzyılda ağaç şakayığını Japonya’ya götürdü. Japon bahçıvanlar imparator şakayıkları yetiştirdi ve stamenleri (erkek organ) çiçek çanağını dolduran ince uzun taçyaprak formunu alana dek geliştirerek anemone biçimli şakayıkları üretti. Elde ettikleri türleri özenle adlandırdılar.

18. yüzyılda Sir Joseph Banks tarafından tanıtılan şakayık ağaçları, Avrupa’nın elit bahçelerinde heyecanla karşılandı; güzel kokulu, dikensiz “gül” hemen sevildi. P. officinalis ile P. lactiflora’nın çaprazlamasından elde edilen bitkilen çok popülerdi. Bitki avcıları melezleme için Doğu’da yeni türlerin peşine düşmüşlerdi. Çin’in sıkı korunan sınırları bu avı güçleştiriyordu ama ısrarlı çabaları sonuç verdi. Japon bitkibilimci Toichi Itoh’un çift sıra yapraklı sarı bir şakayık ağacı üretme çabaları da uzun uğraşlardan sonra başarılı oldu. Ne yazık ki yetiştirdiği bitkinin 1963’te çiçek aşısını göremedi ama göz alıcı şakayığın yeni varyetelerini üretmenin yolunu göstermiş oldu.

*Paeonia daurica’nın suluboya resmi (ilk resim). Bu otsu şakayık Hırvatistan, Türkiye ve İran hattında, ayrıca Kafkas Dağları’nda yetişir. Geçmişte, Dioskorides’in şifalı bitkiler külliyatında “erkek” diye nitelendirdiği P. mascula’yı akraba olduğu sanılırken, günümüzde ikisinin farklı türler olduğu biliniyor.

** P.J. Redoute’nin Choix des plus belles fleurs (1827-33) kitabından Pivoine odorante(ikinci resim). Moutan ya da ağaç şakayığı P. suffruitcosa’nın anayurdu, uzun zamandır şevkle yetiştirildiği Çin’dir. Tang hanedanı imparatorların gözbebeği olan türün devasa çiçekleri imparatorluk saraylarını süslerdi. Redoute 19. yüzyıl başında bu resmi yaptığında, Avrupa’da hala yeni ve aranan bir türdü.

Kaynak:

Helen& William Bynum, Dünyamızı Biçimlendiren Olağanüstü Bitkiler, Oğlak Yayınları, İstanbul, 2014.

The following two tabs change content below.

kolektomani

Son Yazıları kolektomani (Tüm Yazıları)

Bu yazıyı beğendiniz mi? Lütfen Paylaşın!

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir