Tozlukların Kısa Tarihçesi

03 Mayıs 2016 | Gülderen Bölük | gündelik yaşam

Fotoğraflar;  kaydedildiği zaman dilimini,  kadrajın içindekilerle birlikte, belli bir gerçeklikle günümüze kadar ulaştırır. Belli bir gerçeklikten kasıt;  kameranın bakış açısının, gerçekliğin tek bir yönünü aktarmasıyla ilgilidir. Fotoğraf çerçevesinin dışında kalanlar ve fotoğrafa yansıyan nesnenin görünmeyen açıları, her fotoğrafın gerçekliğini sorgulatmakta.

Yine de yıllar öncesinden elimize ulaşan stüdyo fotoğrafları hala belge değerini koruyor ve dönemin modası hakkında bize birçok ipucu veriyor. Ayakkabısının üzerini tamamen kaplayan tozluklarıyla poz vermiş insanların ve dönemin nostaljisine kapılmamak mümkün değil. Onlara baktıkça, unutuldu sanılan pek çok ayrıntı anılar eşliğinde bir anda hafızada beliriveriyor. Bugün yazmayı düşündüğüm tozluklar,  fotoğraf koleksiyonumu her karıştırdığımda sıkça gözüme çarpan bir giyim eşyası. Son yıllarda özellikle dağcıların ve balerinlerin sıkça kullandığı, halk arasında da moda olan ve konç olarak satılan bir aksesuar. Eski fotoğraflar, tozluklar hakkında bize bir miktar bilgi aktarıyorsa da görünenden daha fazlasına ihtiyaç duyuyoruz. O bilgiyi de Reşat Ekrem Koçu’nun hazırlamış olduğu Türk Giyim Kuşam ve Süslenme Sözlüğü bize sunuyor.

Tozluklar erkek ve çocuk giyiminde 1900’lerin başından itibaren görülen ancak 1925 ile 30’lu yılların fotoğraflarında sıkça karşımıza çıkan bir aksesuar. Bu dönemde kullanılan tozluklar, Koçu’nun ‘Avrupa Kesimi’ olarak adlandırdığı, ancak incik kemiğinin üzerine kadar çıkan ve dış taraftaki dört beş düğmeyle açılıp kapanan ve ayakkabının üzerini örten Avrupai bir modadır.  Modayı takip eden şık beylerin portrelerinde karşımıza çıkan bu tozlukların podüsüet gibi son derece yumuşak deriden üretildikleri de bilgiler arasında.

Ancak Avrupai diye adlandırılan bu kısa tozlukların çok öncesinde de bizde ihtiyaç duyulan ve kullanılan bir aksesuar aslında. Özellikle pantolon giyilmeden önceki dönemlerde efeler,  çakşır denen kısa şalvarının altında giyerlerdi. Dize kadar tüm baldırı örterek hem bacakların kirlenmesini önler hem de soğuktan korurdu.  Çuha ve kadifeden yapılan bu tozluklar ise çoğu zaman sırma ile işlenirdi. Reşat Ekrem Koçu bu tozlukları ikiye ayırır. Biri ayak bileğinin hemen üstünden dize kadar olan bölümü kapatan tozluklar ki bugün konç diye satılanlarla benzerlik gösterir. Diğeri ise hem topuğu hem de ayağın üstünü kapatacak şekilde, yaprak gibi önde ve arkada iki uzantısı olan tozluklardır. Bu tozluklar giyildiğinde üstten sadece ayak parmakları görülebilir. Yandan bakıldığında ise ince bir şerit gibi ayağın kenarları fark edilir.

Aslında potur denilen erkek pantolonları ile tozluklar arasında bir benzerlik dikkat çekicidir.  Poturların ağ kısmı, tıpkı şalvarlar gibi potlu ya da körüklü olarak bol bir şekilde biçilmesine rağmen dizin altındaki kısımlar bileğe kadar baldırı sıkı sıkıya sarar. Bu haliyle tıpkı tozluklar gibidir. Hatta bazı poturların paçalarına, yukarıda bahsi geçen tozluklarda olduğu gibi biri ayağın üstünü kapatan ve diğeri topuğa doğru uzayan iki parça dil ilave edilmiştir.  O zamanın yollarını ve şartlarını düşünürsek bu tozluklara ne kadar ihtiyaç olduğunu kolayca anlarız.

Reşat Ekrem Koçu tozluk kullanan dönemin gençlerini kendi tatlı üslubuyla şöyle tarif eder; “Levent endamlı, bıçkın edalı, uçarlı kaçarlı delikanlılara gayetle yaraşır; içlerinde kaşı gözü yerinde olanlara ayrıca bir albeni verirdi. Kalender meşrep şairler o gençlerin şanında yazdıkları manzumelerde kıyafetlerini tarif ederken tozluklardan da bahsetmişlerdir.” diyerek Enderunlu Fazıl Beyin satırlarını aktarır.

Eyledi hatırıma tozluğu, irası gubar (toz)

Vah ki ol sakını seyreylemeden mehcurum

Verdi ziynet ona ol sırmalı tozluk elhak

Oldu çakşırlı güvercin gibi tozluklar ile

3. Selim zamanından 2. Mahmut dönemine kadar askerler, özellikle tersaneliler (deniz subay ve eri) arasında ve ayak takımı arasında da tozluğun çok moda olduğu ve İstanbul’un kibar küçük beylerinin de bu modaya ayak uydurduğu; çıplak ayaklarına giydikleri Galata Yemenisi (bir tür ayakkabı) ya da filarlarının (bir çeşit terlik) üzerine tozluk takıp gezdikleri kayıtlar arasındadır.

Bir başka fotoğraf karesinde kaydedilen ve 1941 yılının not düşüldüğü asker portresinde , üniforma üzerine giyilmiş tozluklar bize, bu giyim eşyasının çıktığı uzun yolculuğun hikâyesini fısıldar.

The following two tabs change content below.

Gülderen Bölük

1987 yılında İstanbul Bulvar Tiyatrosu'nda çocuk oyunları ekibinde tiyatro çalışmalarına başladı. 1995 yılına kadar bu tiyatroda birçok eserde ve çocuk oyununda rol aldı. 1998 yılında Bahçelievler Belediye Tiyatrosunda biz sezon sahne aldı. 2002 senesinde, İstanbul Büyükşehir Belediyesi, Gösteri Sanatları Merkezi, Tiyatro Yazarlığı ve Yönetmenliği’nden mezun oldu. Aynı yıl Mimar Sinan Üniversitesi, Fotoğraf Ana Sanat Dalı’nı bitirdi.2002 yılında İğne Deliği Sanat Atölyesi’ni kurdu ve atölyede verdiği fotoğraf derslerinin yanı sıra birçok etkinlik düzenledi. Bu etkinliklerde birçok sanatçıya ev sahipliği yaptı. Aynı zamanda dia gösterileri ve sergilerde yer aldı, konferanslar verdi. Uzun yıllardır Osmanlı Dönemi ve Cumhuriyetin ilk yıllarına ait fotoğraf koleksiyonu yapan Bölük, bu konudaki araştırmalarını makaleler şeklinde kaleme aldı. Yazıları Newsweek, Aktüel, Collection, Popüler Tarih, Toplumsal Tarih, On Air, Jet Life, Fotoğraf Dergisi gibi birçok dergide yayımlandı. 2003 yılında Collection Kulübü'ne üye olan Bölük, kulüp üyeleriyle beraber; pek çok koleksiyon sergisinde yer aldı 2006 yılında Devlet Fotoğraf Yarışmasında “Başarı” ödülü aldı. Birçok eseri sergilenmeye değer bulundu.2009 yılında Kültür A.Ş. tarafından "İstanbul'un 100 Fotoğrafçısı" adlı kitabı yayımlandı. Fotoğraf Tarihi alanında birçok konferans verdi. 2010 yılında Marmara Üniversitesi, Fotoğraf Bölümü’nde yüksek lisansını tamamladı. Üç yıla yakın bir süredir Fotoğraf Dergisi'nde Foto Bellek adlı köşesinde fotoğrafa dair Osmanlı Dönemi'nden kalan belgelerin çevirisini yapmaktadır. 2014 Yılında ikinci kitabı Fotoğrafın Serüveni, Kapı Yayınları tarafından yayımlandı. 1993 yılından bu yana anaokullarında yaratıcı drama ve tiyatro eğitimi vermektedir.

Bu yazıyı beğendiniz mi? Lütfen Paylaşın!

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir